گذری بر تاریخچه موسیقی سنتی ایران . معرفی سازهای سنتی ایرانی 1 مشاهده در قالب PDF چاپ فرستادن به ایمیل
میانگین امتیار کاربران: / 18
ضعیفعالی 

مقدمه

اهمیت و نقش انگیزه در زندگی انسان ها به گونه ای معمول و متعارف به قوه ی تشخیص  در آمده و والایی انگیزه در زندگانی نوابغ جاودانه ی علم و هنر از موجودیت آن نوابغ آشکار وعیان است .

می توان کلیه موفقیت هایی که تا به حال نصیب هنرمندان ، دانشمندان ، مخترعین و دیگر افراد ممتاز جوامع بشری گردیده است مرهون انگیزه هایی دانست که در زندگی آنان نقش داشته است .

به عبارت دیگر باید دلیلی برای کوشیدن باشد تا کوششی صورت گیرد و این قانون کار است . همانگونه که کار قانون آدمی است .

البته باید به یک نکته توجه داشت و آن اینکه چه بسا در یک برهه از زمان انگیزه های خرد به صورتی در نظر فردی جلوه نماید و او را به دنبال خود بکشاند و در برهه ای از زمان این انگیزه بالقوه ، بالفعل گشته به مرحله ظهور رسیده جامعه عمل بپوشد .

نگارش و نشر این مقاله هر چند مختصر و در عین حال قاصر نمونه ای از این دست بوده که این حقیر دیر زمانی است در پی نگارش آن بوده و در ماورای ذهنم به گردآوری و تدوین آن راه می جستم که تاکنون مجالی بر آن نیافته و زیر و بم زندگی فرصتی دست نمی داد . تا به یمن آشنایی این حقیر با این اجتماع سراسر هنر و دوستی و ملاطفت و یکرنگی جرقه ای ایجاد و دستم به قلم شتافت تا مطلبی هر چند مجمل به رسم تحفه به علاقه مندان پیشکش نمایم .

در همین جا از همه ی عزیزان استدعا دارم که به دیده انتقاد بر آن بنگرند و حقیر را از نواقص و کمبودها که صد البته داراست ،آگاه کنند ، چه آنکه مطلبی که مورد نقد و بررسی قرار نگیرد سراپا عیب است .

در ابتدا گذری بر خود موسیقی سنتی ایران داشته و در ادامه گذری بر معرفی سازهای اصیل ایرانی در حد توان داریم . امید است که مفید فایده قرار گیرد .

پیشینه

سیری در چگونگی رشد و پیدایش پدیده های اجتماعی در کشورهای کهن می رساند که مسائلی چون کشاورزی ، قانون گذاری ، ادبیات و از جمله موسیقی برای نخستین بار از خاورمیانه قدیم که منظور تمام جنوب غربی آسیا و جنوب روسیه و دریای سیاه و مغرب هندوستان و افغانستان است ، نشأت گرفته و تاریخ مراوده کشورهای باستانی مانند هند و یونان با سرزمین پارت از خصوصیات ذوقی و تمدن قدیم ایران سخن می راند .

موسیقی در کشورهای کهن به گونه های مختلف برای بیان حالات احساسی ، درونی ، مذهبی و روحانی ، رزمی و همچنین در قالب آداب و رسوم ، کم و بیش به چشم می خورد .

از موسیقی کشور ایران که به نوعی با موسیقی دیگر کشورها  ارتباط داشته است تا قبل از ساسانیان به علل دگرگونی های اجتماعی مانند جنگ و آتش سوزی ها و غیره اطلاع زیادی در دست نیست .

اهمیت موسیقی در زمان ساسانیان  باعث پیدایش موسیقی دانان بزرگی گشت که راجع به آنان و آثارشان بسیار گفته اند .  که مشهور ترین آنان عبارتند از :

باربد  - سرکش – رامتین – بامشاد – آفرین  - نکیسای چنگ نواز

اهمیت موسیقی در این زمان به حدی رسید که پادشاهان ساسانی برایشان وزیر تعیین نموده  و طبقه موسیقی دانان را جز طبقه ممتاز به شمار آوردند . و رامشگرانی از هند دعوت نموده و حتی در حال شکست و هزیمت در جنگ رامشگران را به همراه خود بردند .

عظمت و اعتبارموسیقی دراین هنگام باعث پیدایش خط و علائمی برای ثبت اصوات گردید که متاسفانه به دلایل دگرگونی های اجتماعی ، امروز چیزی در دست نیست . پیشرفت  این شاخه هنری در زمان ساسانیان موجب ساختن و تکامل سازهایی گردید که کثیر الاوتار نام دارند .

برخی از سازهای رایج در آن زمان عبارت بودند از :

عود ، نای ، طنبور ، مزمار ، چنگ ، زنگ و ...

با تحولاتی که بعد ها بواسطه بروز برخی مسائل عقیدتی در ایران تحقق یافت مدت زمانی موسیقی غبار فراموشی گرفت و هر چند به گونه ای نهانی طرفداران و حامیانی داشت ولی به خاطر تحریم شریعت کسی قادر به عشق ورزیدن به آن و ترویج آن نبود . چه آن که در زمان عباسیان خلفا کما بیش به استماع موسیقی می پرداختند . آن چه از موسیقی و الحان آن دردست ماست به گونه ای نوشتاری است که از کتب موسیقی دانان برجسته اسلامی مانند بوعلی سینا متوفی به سال 428 ه.ق و قطب الدین شیرازی متوفی به سال 710 ه.ق به جای مانده است .

بالاخره پس از گذشت سالیان متمادی و در زمان حکومت عباسیان ، رفته رفته موسیقی جایگاه اصلی و درخور  خود را  باز یافت به تدریج علاقه مندان به موسیقی  وساز و نوازندگی  روز به روز افزایش یافت و موسیقی ایران و به خصوصا آواز  به خاطر استفاده آن در تعزیه خوانی  وسایر مراسم مذهبی  به جایگاه واقعی خود بازگشت  و از اهمیت و ارزش خاصی برخوردار گردید   و همانطور از نسلی به نسلی  و به روش سینه به سینه آموزش داده شد  تا بدین جا به دست ما رسید .

ساز سنتور:

سنتور در تقسیم بندی سازها :

طبیعی است که صوت بشر نخستین صدایی بود که به گوش او رسید و بر اساس درک این صوت طبیعی ، آدمی به دنبال مؤخذی رفت که صدا را از آن دریافت کرده بود و از آن جایی که این صدا برخاسته از حنجره او بود به این گونه صدا و دستگاه مولد آن ، یعنی حنجره و حلق معطوف گردید و یکی از مراکز طبیعی و غیر مصنوع تولید صدا را شناخت .

ایجاد صوت بوسیله ی ارتعاشات ناشی از برخورد اجسام نیز از مواردی بود که آدمی را متوجه ساختن آلات موسیقی نمود و اگر چه در ابتدا از ساختن ساده ترین آلات موسیقی بهره برد اما به تدریج سازهای مختلف و پیشرفته تر مصنوع دست بشر ساخته شد .

در اینجا بود که دو طریقه تولید صوت یعنی حنجره و سازهای مصنوع دست خودش در محدوده تقسیم بندی قرار گرفت .

برمبنای این تقسیم بندی دسته ای از سازها که با ارتعاش سیم تولید صدا می کردند سازهای زهی یا ذوات الاوتار و دسته که صوت آنها به وسیله دمیدن آشکار می گردید سازهای بادی یا ذوات النفخ و دسته ای از سازها که با ضربه ایجاد صدا می کردند سازهای کوبه ای یا ضربه ای نامیده شدند.

ذوات الاوتار یا سازهای زهی از یک جعبه توخالی و تعدادی سیم که به دو طرف آن متصل شده اند تشکیل می شوند . مانند : هارپ یا چنگ ، قانون ، سنتور ، و ... این سازها به نوبه خود به دو گروه تقسیم می گردند .

آندسته که دست یا مضراب به آنها زخمه یا ضربه می زند و برای هر صدایی سیمی مخصوص موجود است  و دسته ای که به وسیله حرکات دست صدای مخصوص ایجاد می گردد .

و به صورت خلاصه سنتور از گروه سازهای زهی زخمه ای یا مضرابی است که با وسیله ای به نام مضراب بر آن ضربه زده شده و برای هر صدا سیمی مخصوص موجود است .

ساختمان سنتور :

جعبه ای است مجوف و ذوزنقه ای شکل از جنس چوب که سیم های بسیاری بر روی آن کشیده شده است . سازی است ایرانی که ساخت آن را به ابونصر فارابی نسبت داده اند . به وسیله دو مضراب چوبی نواخته می شود و در برخی از فرهنگ های موسیقی اشاراتی به 72 سیم سنتور و جنس چوبی آن نیز شده است .

 

هرگاه سنتور را در مقابل خود قرار دهیم به طوری که ضلع بزرگتر ذوزنقه نزدیک ما و ضلع کوچکتر دور تر از ما باشد در این حالت مفتول هایی به نام گوشی در طرف راست و مفتول های کوچکی به نام سیم گیر در سمت چپ به چشم می خورد که به داخل کلاف ذوزنقه فرو رفته اند . نزدیک به سرمایه گذاری هر گوشی سوراخی است که یک سیم از داخل آن عبور نموده و به گرد گوشی پیچیده  شده و هر چهار گوشی نگهدارنده چهار سیم بر روی یک خرک هستند . که این چهار سیم از طرف دیگر به صورت حلقه در آمده و به سیم گیرها در سمت چپ متصل می باشند .

 

خرک نیز قطعه ای کوچک است که زیر سیم ها قرار دارد و هر چهار سیم روی یک خرک قرار می گیرند .

 

سازندگان سنتور

شک نیست که حیات جامعه هنری هر ملت بسته به وجود هنرمندان لایق و کار آمد در زمینه های هنری مختلف می باشد و هنری که در جامعه ای فاقد چهره های درخشان و تابناک باشد مرده و یا در حال احتضار است .

نخستین شرط ارائه یک هنر والا در دست داشتن ابزار مناسب برای ارائه آن می باشد .همانگونه که یک نقاش برای ابداع خطوط ریز و ظریف نمی تواند متوسل به قلم مویی گردد که دیوار اتاق را با آن رنگ می کنند یک نوازنده چیره دست نیز بدون در اختیار داشتن سازی خوش خوان قادر به ارائه هنر و خلاقیت خویش به نحو شایسته نیست .

جهت دستیابی به ساخت ساز دو عامل مهم را باید مد نظر داشت اول آن که سازنده باید حتما سازی را که می سازد قادر به نواختن آن باشد و عامل دیگر مهارت در نجاری و چوب شناسی است .

تا قبل از اساتید حبیب سماعی و ابوالحسن صبا سازندگان سنتور کمتر معرفی شده اند و البته تعدادشان نیز محدود بوده است و همیشه تعداد نوازندگان بیشتر است .بسیاری از سازندگان با بسته شدن دفتر زندگی شان نامشان نیز در اذهان نمانده است .

در شهر اصفهان و شیراز یکی دو نفر وجود داشته اند . همچون استاد مارکار که از اهالی اصفهان و استادی پیش قدم در ساخت سنتور بوده است . نامبرده در جلفای اصفهان کار می کرده و سنتور های با ارزش و خوش خوانی از او به یادگار مانده است .

خاجیک پدر یحیی تار ساز هم سنتور می ساخته و آقای مهدی ناظمی و برخی از قدیمیان از سنتور های خاجیک در اصفهان استفاده نموده اند .

برترین نامی که شایان ذکر است استاد فقید مهدی ناظمی است که بی شک چیره دست ترین سازنده ی سنتور در تاریخ سنتور سازی و در زمان ما است . ایشان متولد 1291 در یزد به دنیا آمد و در طی دوران زندگی خود به اصفهان و تهران آمده و ساز سازی را سرلوحه کار خود قرار داد و در طول زندگی پر بار خود سنتورهای بسیار خوشخوان به یادگار گذاشته است .

 

استاد مهدی ناظمی

نوازندگان سنتور :

برخی از نوازندگان به نام سنتور که به خاطر کوتاهی مطلب فقط به ذکر نام این عزیزان می پردازیم

-        محمد حسن خان ( سنتور خان ) : اواخر قرن سیزده اوایل سلطنت ناصر الدین شاه

-        محمد صادق خان ملقب به سرور الملک  : شاگرد محمد حسن خان

-        علی اکبر شاهی  : از شاگردان برجسته محمد صادق خان

-        حسن سنتوری : یکی دیگر از شاگردان برجسته محمد صادق خان

-        حبیب سنتوری ملقب به سماع حضور : یکی دیگر از شاگردان برجسته محمد صادق خان

-        حبیب سماعی : فرزند و شاگرد حبیب سماع حضور در سال1280 متولد شد .

-        ابو الحسن صبا : متولد 1281 فرزند کمال السلطنه .

-        استاد فرامرز پایور : استاد مسلم موسیقی ایران متولد سال 1311

 

استاد فرامرز پایور

 

استاد پرویز مشکاتیان – استاد منصور یاحقی – استاد رضا شفیعیان – استاد مجید کیانی

و دیگر استاتیدی که نام و آوازه هر کدام بر قله رفیع موسیقی ملی ایران درخششی خاص داشته و به دلیل اختصار در مطالب با عذر خواهی  از بردن نام آنها صرف نظر می نماییم .

و

برای رضایت دیگر عزیزان علاقه مند در مجالی دیگر به بررسی دیگر سازهای سنتی ایرانی می پردازیم

قسمت مربوط به نوازندگان و سازندگان بر گرفته از کتاب موسیقی سنتی ایران نگارش مهدی ستایشگر چاپ دوم تابستان 69

 

نظرات 

 
+1 2 - سه شنبه 05 مهر 1390 ، ساعت 15:34
ممنون دست شما درد نکنه بسیار عالی و مفید بود
نقل قول
 
 
+2 1 مریم نیک منش سه شنبه 05 مهر 1390 ، ساعت 15:23
بسیــــــــــــ ــار عالی بود...ممنون :roll:
نقل قول
 

افزودن نظر



کد امنیتی
بازنشانی

آخزین آثار ارسالی کاربران